นอกจากนี้ ยังมีลักษณะภูมิประเทศเป็นที่ราบและเป็นเนินดิน มีคูน้ำล้อมรอบและมีหมู่บ้านกระจัดกระจายโดยรอบเป็นทุ่งนากว้างจากหลักฐานเหล่านี้จึงน่าเชื่อได้ว่า บ้านธาตุนั้น เดิมเป็นเมืองของขอม ซึ่งมีอายุนับได้พันปีมาแล้ว ต่อมาอาจมีข้าศึกจากเมืองอื่น ยกทัพมารุกรานทำลาย หรือเกิดโรคระบาด จนทำให้ผู้คนอพยพหนีจากไป จนกลายเป็นเมืองร้าง และปราศจากการครอบครองของอาณาจักรใดๆ ในสมัยนั้น เสมือนหนึ่ง เป็นดินแดนตกสำรวจอยู่เป็นเวลานาน แม้ในสมัยสุโขทัย หรืออยุธยาตอนต้นหรือตอนกลาง ก็มิได้มีหลักฐานใดๆ ที่กล่าวถึงดินแดนแถบนี้บ้างเลย

ต่อมาสมัยกรุงศรีอยุธยาตอนปลาย ( ในราวปี พ.ศ. ๒๒๐๐ ) ได้มีชนพื้นเมืองกลุ่มหนึ่งซึ่งสืบเชื้อสายมาจากขอม ต่อมาเรียกกันว่า พวกข่าส่วย กวย ที่อยู่ฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงแถบเมืองอัตปือ แสนแป ในแคว้นจำปาสัก ตอนใต้สาธารณรัฐประชาธิปไตยประชาชนลาวปัจจุบัน ซึ่งขณะนั้นยังอยู่ในเขตปกครองของอาณาจักรไทยสยาม (เพิ่งเสียให้แก่ฝรั่งเศสเมื่อ พ.ศ. ๒๔๓๖ หรือ ร.ศ. ๑๑๒) คนกลุ่มนี้ มีความรู้ ความสามารถในการจับช้างมาเลี้ยงไว้ใช้งาน ได้พากันอพยพข้ามลำน้ำโขงมาฝั่งขวามุ่งหน้ามาตั้งถิ่นฐานในเขตพื้นที่ของจังหวัดสุรินทร์และศรีสะเกษปัจจุบัน การอพยพคราวนั้น ได้แยกย้ายออกเป็น ๖ กลุ่ม โดยแต่ละกลุ่มมีหัวหน้า ( หัวโป่ ) คณะนำมาดังนี้

กลุ่มที่ ๑ มีหัวหน้าชื่อ เชียงปุม มาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านโคกเมืองที (บ้านเมืองที ตำบลเมืองที อำเภอเมืองสุรินทร์ในปัจจุบัน) กลุ่มที่ ๒ มีหัวหน้าชื่อ เชียงไชย มาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านกุดปะไท (บ้านจารพัตร อำเภอศรีขรภูมิ จังหวัดสุรินทร์ในปัจจุบัน) กลุ่มที่ ๓ มีหัวหน้าชื่อ เชียงขันและตากะจะ (บิดาเชียงขัน) มาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านโคกลำดวน (อำเภอเมือง จังหวัดศรีสะเกษในปัจจุบัน) กลุ่มที่ ๔ มีหัวหน้าชื่อ เชียงฆะ (ขะ) มาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านอัจจะปะนึง หรือบ้านโคกอัจจะหรือบ้านโคกยาง (บ้านสังขะ อำเภอสังขะจังหวัดสุรินทร์ในปัจจุบัน) กลุ่มที่ ๕ มีหัวหน้าชื่อ เชียงสง มาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่บ้านเมืองลีง (ตำบลเมืองลีง อำเภอ จอมพระ จังหวัดสุรินทร์ในปัจจุบัน) กลุ่มที่ ๖ มีหัวหน้าชื่อ เชียงสี มาตั้งบ้านเรือนอยู่ที่เมืองร้างแห่งหนึ่งซึ่ง อุดมสมบูรณ์มาก (บริเวณที่ตั้งบ้านธาตุ ตำบลธาตุ อำเภอรัตนบุรี จังหวัดสุรินทร์ในปัจจุบัน )ชุมชนทั้ง ๖ กลุ่ม มีหัวหน้าปกครอง แบบพ่อบ้านและต่างก็ปกครองกันเองฉันท์พี่น้องอย่างอิสระ ไม่ขึ้นกับหัวเมืองใด และทำมาหากินด้วยการทำนา ล่าสัตว์ เก็บของป่า และเลี้ยงช้างสืบต่อกันมาอย่างสงบสุข

เป็นหลวงยกกระบัตรเมืองตาก นายทองด้วงอายุ ๒๖ ปี เป็นหลวงยกกระบัตรเมืองราชบุรี และให้นายบุญมาน้องชายนายทอง ด้วงเป็นที่นายสุดจินดามหาดเล็กหุ้มแพร จึงเป็นที่แน่ใจว่านายทองด้วงกับนายบุญมา สองพี่น้องคู่นี้รับราชการอยู่ในราชสำนักกรุงศรีอยุธยา ในเวลาที่พระยาช้างเผือกแตกโรงหนีออกไปอยู่ป่า จึงถูกใช้ให้ไปติดตามพระยาช้างเผือก ซึ่งต่อมา นายทองด้วง ได้เป็น สมเด็จพระพุทธ ยอดฟ้าจุฬาโลกมหาราช และนายบุญมาเป็นกรมพระราชวังบวรมหาสุริยสิงหนาท) สองพี่น้องและไพร่พลเดินทางผ่านดงพญาไฟมาถึงเมืองพิมาย ได้รับคำแนะนำจากเจ้าเมืองพิมายให้ไปสืบตามพวกส่วยแทรกโ พนช้างบ้านกุดหวาย ซึ่งมีความชำนาญในการจับช้างดูคงจะ ทราบเรื่อง จึงได้เดินทางเลยไปถึงดงฝากฝั่งลำน้ำมูลข้างใต้ เชียงสีได้นำสองพี่น้องกับไพร่พลไปสมทบหัวหน้าส่วยคนอื่นๆ คือ เชียงปุม เชียงไชย เชียงขัน และเชียงสง จึงได้ช่วยกันตาม หาช้าง จนในที่สุดได้ทราบข่าวจากเชียงฆะ ( ขะ )ที่บ้านอัจจะ ปะนึงว่า มีคนพบช้างเผือกมาลงเล่นน้ำกับโขลงช้างป่าที่บ้าน หนองบัวหรือหนองโชคตอนบ่ายทุกวันจึงได้พากันไปเฝ้าคอย ดูและได้พบพระยาช้างเผือกจริงๆ เชียงสีทำพิธีเพิกช้างป่าและสะกดช้างเผือก โดยเสกก้อนกรวด (หินแห่) หว่านไป ๘ ทิศ กระทืบเท้า ๓ ครั้ง ช้างป่าก็แตกตื่น เข้าป่า ส่วนช้างทรงยืนส่ายงวงหมุนวนอยู่กับที่ จึงช่วยกันจับ ช้างเผือกดังกล่าว แล้วนำพระยาช้างเผือกกลับเมืองพิมายเข้า กรุงศรีอยุธยา โดยหัวหน้าหมู่บ้านชาวส่วยทั้ง ๖ ตามไปส่งด้วย พระเจ้ากรุงศรีอยุธยาทรงทราบเรื่องราวจากคำกราบทูลของสอง พี่น้องแล้ว จึงทรงพระราชทานความดีความชอบ และโปรด เกล้าฯ แต่งตั้งชาวส่วยเหล่านั้นเป็นหัวหน้าหมู่บ้านกลับไปปก ครองคนในหมู่บ้านของตนโดยทำราชการขึ้นกับเมืองพิมาย (เป็นครั้กแรกที่ไทยได้ดินแดนส่วนนี้ไว้ในครอบครอง เมื่อก่อน เป็นเขตแดนของจำปาสัก สมัยเจ้าสร้อยศรีสมุท ผู้ครองนคร

จำปาสัก แต่เนื่องจากเป็นชายแดนห่างไกล ปกครองไม่ทั่วถึงจึงถูกนำมาขึ้นกับกรุงศรีอยุธยาได้โดยง่าย ) ดังนี้

1. เชียงปุม หัวหน้าหมู่บ้านเมืองที ได้รับยศเป็น หลวงสุรินทร์ภักดี
2. เชียงฆะ หัวหน้าหมู่บ้านอัจจะปะนึง ได้รับยศเป็นหลวงเพชร (บ้างก็ว่าหลวงสังขะเขต )
3. เชียงขัน หัวหน้าหมู่บ้านโคกลำดวนร่วมกับตากะจะ เป็น หลวงปราบ ส่วน ตากะจะ เป็น หลวงแก้วสุวรรณ
4. เชียงสง หัวหน้าหมู่บ้านเมืองลีง ได้รับยศเป็น ขุนหลวงราช
5. เชียงไชย หัวหน้าหมู่บ้านกุดปะไท ได้รับยศเป็น ขุนสุริยวงศ์ ( บ้างว่า หลวงอนันตราช )
6. เชียงสี หัวหน้าหมู่บ้านกุดหวาย ได้รับยศเป็น หลวงศรีนครเตา

ครั้นต่อมา พ.ศ. ๒๓๐๖ หลวงสุรินทร์ภักดี ( เชียงปุม ) ได้ขอพระบรมราชานุญาต ย้ายหมู่บ้านจากเมืองที ซึ่งคับแคบและไม่สะดวกในการทำมาหากิน ไปอยู่บ้าน คูปะทาย หรือ บ้านปะทายสมันต์ ซึ่งเป็นชัยภูมิที่เหมาะสม ที่จะป้องกันและต่อต้านศัตรูที่มารุกรานได้เป็นอย่างดี ประกอบกับมีแหล่งน้ำอุดมสมบูรณ์ เมื่อได้ย้าย มาอยู่ที่ บ้านคูปะทายแล้ว เชียงปุมพร้อมกับชาวส่วยคนอื่นๆจึงได้ พากันไปเฝ้าสมเด็จพระเจ้าอยู่หัวพระที่นั่ง สุริยามรินทร์ ณ กรุงศรีอยุธยา โดยนำสิ่งของมีค่าในท้องถิ่น อันได้แก่ ช้าง ม้า แก่นสน ปีกนก นอระมาด (นอแรด) งาช้าง ขี้ผึ้ง น้ำผึ้ง ซึ่งถือว่าเป็นการส่งส่วยตามประเพณี พระบาทสมเด็จพระเจ้าอยู่หัว ได้ทรงพระกรุณาโปรดเกล้าฯ ให้เลื่อนบรรดาศักดิ์หัวหน้าหมู่บ้านเหล่านั้นให้สูงขึ้น และทรงโปรดเกล้าฯ ให้ยกฐานะหมู่บ้านเหล่านั้นขึ้นเป็นเมือง ดังนี้

๑. บ้านคูปะทาย เป็น เมืองปะทายสมันต์ (ภายหลังเปลี่ยนเป็นเมืองสุรินทร์ เพราะเจ้าเมืองมีนามสุรินทร์หลายคน) มีพระสุรินทร์ภักดี ศรีณรงค์จางวาง ( เชียงปุม ) เป็นเจ้าเมือง ๒. บ้านโคกลำดวน หรือ ดงลำดวน (เอกสารบางเล่มว่า เป็นบ้านปราสาทสี่เหลี่ยมดงลำดวนใหญ่ )เป็น เมืองขุขันธ์ มี พระไกรภักดีศรี นครลำดวน ( ตากะจะ ) เป็นเจ้าเมือง ๓. บ้านอัจจะปะนึง หรือ บ้านโคกยาง เป็นเมืองสังขะ มี พระสังฆะบุรีศรีนครอัจจะ ( เชียงฆะ )เป็นเจ้าเมือง ๔. บ้านกุดหวาย หรือ บ้านเมืองเตา เป็น เมืองรัตนบุรี มี พระศรีนครเตาท้าวเธอ ( เชียงสี ) เป็นเจ้าเมืองส่วนเชียงสงแห่งหมู่บ้านเมืองลีง และเชียงไชยแห่งหมู่บ้านกุดปะไทหรือบ้านจารพัตร ไม่ได้กล่าวถึงเลยเข้าใจว่า คงไม่ได้ มีส่วนร่วมในการเดินทางไปถวายสิ่งของที่เมืองหลวงในคราวนี้ด้วย และโปรดเกล้าฯ ให้หัวเมืองทั้ง ๔ ทำราชการขึ้นกับเมืองพิมาย ในปี พ.ศ. ๒๓๑๐ กรุงศรีอยุธยาเสียแก่พม่า พระเจ้าตากสินมหาราชได้ทรงกอบกู้อิสรภาพคืนมาได้และได้ตั้งกรุงธนบุรีเป็นราชธานีของ ไทยในเวลาต่อมา ครั้นถึงปี พ.ศ. ๒๓๒๑ เจ้าสิริบุญสาร พระเจ้ากรุงศรีสัตนาคนหุต ( เวียงจันทร์ ) ได้ส่งกองทัพมาตามจับพระวอ ( พระวรราชภักดี ) ซึ่งได้มาสวามิภักดิ์ต่อกรุงธนบุรี อันได้ตั้งบ้านเรือนอยู่ที่ดอนมดแดง( ภายหลัง รัชกาลที่ ๑ โปรดฯ ให้ยกขึ้นเป็น เมือง คือ จังหวัดอุบลราชธานี ในทุกวันนี้ ) ไปประหารชีวิตที่แขวงนครจำปาสัก พระเจ้ากรุงธนบุรีทรง

พระพิโรธ จึงโปรดเกล้าฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึก (รัชกาลที่ ๑) เป็นแม่ทัพ พร้อมด้วยเจ้าพระยาสุรสีห์ ( พระอนุชารัชกาลที่ ๑ ) ยกทัพผ่าน ไปทางเมืองปะทายสมันต์ สังขะ รัตนบุรี ขุขันธ์ เมืองทั้ง ๔ ได้จัดกำลังทหาร เข้าสมทบและให้เจ้าพระยาสุรสีห์เป็นแม่ทัพเรือยกกองทัพขึ้นไปตามลำน้ำโขง โดยแล่นเรือทวนน้ำขึ้นไปสมทบกับกองทัพทางบก เพื่อล้อมตีเวียงจันทร์ เมืองเวียงจันทร์ยอมแพ้ จึงได้ยกกองทัพไปตีเมืองจำปาศักดิ์ต่อไป เจ้าเมือง จำปาศักดิ์ไม่ยอมต่อสู้จึงยอมขึ้นกับกรุงธนบุรีโดยดี กองทัพไทยจึงได้ยกกอง ทัพกลับกรุงธนบุรี ปี พ.ศ. ๒๓๒๔ เกิดจลาจลขึ้นในประเทศเขมร พระเจ้ากรุงธนบุรีได้ทรงโปรด เกล้าฯ ให้สมเด็จเจ้าพระยามหากษัตริย์ศึกและเจ้าพระยาสุรสีห์ เป็นแม่ทัพยก กองทัพไปปราบจลาจล ทางกองทัพได้เกณฑ์กำลังพลจากเมืองปะทายสมันต์ เมืองขุขันธ์ และเมืองสังขะ เข้าสมทบกับกองทัพหลวง ด้วยการไปปราบ จลาจลในครั้งนี้ กองทัพไทยได้เคลื่อนพลไปตีเมืองเสียมราฐ เมืองกำพงสวาย เมืองบรรทายเพชร เมืองบรรทายมาศ เมืองรูงตำแรย์ ( ถ้ำช้าง ) เมืองเหล่านี้ ยอมแพ้ขอขึ้นเป็นข้าขอบขัณฑสีมา ส่วนหัวเมืองอื่นๆยังไม่ได้ไปตีก็ได้ข่าวว่าเกิดการจลาจลขึ้นในกรุงธนบุรี จึงรีบยกกองทัพกลับกรุงเพื่อป้องกันเมืองหลวง การปราบจลาจลในครั้งนี้ขากลับได้มีการกวาดต้อนพลเมืองมา ด้วยเป็นจำนวนมาก และพลเมืองบางส่วนก็อพยพมาเอง พลเมืองที่พูด ภาษาเขมรเหล่านั้นได้ กระจัดกระจายกันอยู่ตามหัวเมืองต่างๆ คือ ที่เมืองนางรอง เมืองปะทายสมันต์ ( เมืองสุรินทร์ ) เมืองสังฆะ ( อำเภอสังขะ ) บ้านกำพงสวาย ( อำเภอท่าตูม ) การอพยพดังกล่าว เป็นจุดเริ่มต้นของการมีพลเมืองไทยพูดภาษาเขมร ซึ่งในการอพยพครั้งนี้ได้มีนางสาวดาม มาตไว บุตรีเจ้าเมืองบรร ทายเพชร และพี่น้องบ่าวไพร่เข้ามาอยู่ที่เมืองปะทายสมันต์เป็นจำนวนมาก เจ้าเมืองปะทายสมันต์จึงได้จัดให้นางสาวดาม มาตไว แต่งงานกับหลานชายของตนที่ชื่อนายสุ่น ( นายสุ่น เป็นบุตรนายตี บุตรชายคนแรกของพระยาสุรินทร์ภักดี ) เมื่อชาวเขมรได้ทราบว่า เจ้านายของตน นางสาวดาม มาตไวได้เป็นหลานสะใภ้ของเจ้าเมืองปะทายสมันต์กกันดีใจ และอพยพครอบครัวมาอยู่ด้วยเป็นจำนวนมาก (ประวัติมหาดไทยส่วนภูมิภาคจังหวัดสุรินทร์, หน้า ๔๒)

ดังนั้น เมืองปะทายสมันต์ ซึ่งมีพลเมืองเป็นกวยหรือส่วยจึงปะปนกับเขมรที่มาใหม่ และเพราะสาเหตุที่เขมรเป็นชาติที่รุ่งเรืองมาก่อน ความเป็นอยู่รวมทั้งวัฒนธรรมต่างๆ ของเมืองปะทายสมันต์จึงโน้มเอียงไปทางเขมรมากขึ้นเรื่อยๆจนถึงปัจจุบันแต่ที่เมืองรัตนบุรี ไม่มีพวกเขมรเข้ามาปะปน จึงคงวัฒนธรรมส่วยเอาไว้เรื่อยมาจนถึงปัจจุบัน ทำให้ปัจจุบันอำเภอรัตนบุรี เป็นอำเภอเดียวในจังหวัดสุรินทร์ ที่ประชากรในอำเภอพูดภาษาเขมรไม่ได้และไม่มีวัฒนธรรมทางเขมรเลย เมืองรัตนบุรี ถูกยุบเป็นอำเภอรัตนบุรี ตามลักษณะการปกครองสมัยใหม่ เมื่อปี พ.ศ. ๒๔๕๐ อยู่ห่างจากตัวเมืองสุรินทร์ไปทางทิศตะวันออก เฉียงเหนือประมาณ ๗๐ กิโลเมตร มีพื้นที่ทั้งหมดประมาณ ๘๔๕ ตารางกิโลเมตร หรือประมาณ ๕๒๘,๑๒๕ ไร่ ประกอบด้วย ๑๖ ตำบล ๒๐๕ หมู่บ้าน (ข้อมูลปี พ.ศ. ๒๕๓๖)